Het internationaal beleid van Pro Helvetia

Hedendaagse beeldende kunst is per definitie internationaal: binnen het veld heerst een sterke internationale mobiliteit en komen duurzame relaties over de hele wereld tot stand. De niet-westerse landen komen daarbij steeds meer in beeld, hetgeen vragen oproept over de betekenis van culturele verschillen, de mogelijkheden van culturele uitwisseling en het omgaan met vroegere koloniale relaties. Het cultuurbeleid kijkt naar die globalisering en gaat na hoe duurzame internationale relaties verder gestimuleerd kunnen worden en hoe het beleid hierop beter afgestemd kan worden. Minister Schauvliege heeft in het kader van Cultuurforum 2020 een werkgroep opgestart om adviezen te formuleren voor een Vlaams internationaal cultuurbeleid.

Een aantal buitenlandse instellingen hebben de voorbije jaren een inspirerend internationaal cultuurbeleid ontwikkeld dat de moeite loont om nader te bekijken. Ronald Van de Sompel praat op initiatief van BAM met Marianne Burki van Pro Helvetia en in het volgende nummer van ‹H›ART voorzien we een gesprek van Pascal Gielen met Gitta Luiten van de Mondriaan Stichting.

Pro Helvetia, de Zwitserse Arts Council, steunt culturele initiatieven van nationaal belang en wordt volledig gesubsidieerd door de Zwitserse Bondsstaat. Hun opdracht omvat ook promotie van Zwitserse cultuur in het buitenland en culturele uitwisseling tussen de taalgebieden in het land zelf. Pro Helvetia behandelt subsidieaanvragen voor culturele projecten, zet zelf programma's op rond actuele thema's in verband met kunst en beheert een netwerk van culturele centra en verbindingskantoren in het buitenland. Pro Helvetia staat onder toezicht van een raad van beheer, maar neemt onafhankelijke beslissingen.

Marianne Burki werd eind 2005 aangesteld als hoofd van de afdeling Beeldende Kunst van Pro Helvetia. Voorheen was ze directeur van het Kunsthaus Langenthal waar ze o.a. tentoonstellingen over hedendaagse kunst en de grens tussen kunst, design en alledaagse cultuur maakte en daarvoor projectleider voor de catalogue raisonnée over het werk van Paul Klee bij de Stichting Paul Klee.

Terugblikkend vindt Marianne Burki de stap van cureren en onderzoek naar een beleidsgerichte praktijk verrijkend: "Vanuit mijn huidige functie begrijp ik veel beter hoe de kunstwereld in elkaar zit. Natuurlijk was de inhoud van deze job nieuw voor me. Als curator was het een deel van mijn taak om radicaal op mijn eigen ideeën en smaak af te gaan, om interessante onderwerpen te vinden en zo het huis waar ik de leiding had verder vorm te geven. Nu besef ik dat elke beslissing invloed heeft op kunstenaars en organisaties in het hele land. Ik ben erg blij dat ik zoveel praktische bagage mee kon nemen naar Pro Helvetia: ik weet waar curatoren en directeurs mee worstelen of, meer algemeen, hoe je een tentoonstellingsbeleid opzet en wat een realistisch budget inhoudt.

Pro Helvetia werkt met gespecialiseerde afdelingen per discipline. Hoe verloopt het beslissingsproces tussen die afdelingen en de raad van bestuur?

Naar de raad toe bereidt elke afdeling niet alleen de aanvragen voor, maar ook strategieën en prioriteiten. Als we bijvoorbeeld volgend jaar een uitwisselingsprogramma willen opzetten voor curatoren, dan schrijven we het concept uit, stellen een budget op en stellen dat voor aan de leden van het bestuur. Zij beslissen over de strategie binnen de structuur van de stichting. Alle afdelingen kunnen vrij beslissen over aanvragen tot CHF 20.000. Boven dat bedrag is de raad van bestuur verantwoordelijk. De 25 leden worden verkozen door de Nationale Raad. Ze vertegenwoordigen de verschillende culturen in Zwitserland en de 5 kunstdisciplines: dans, theater, muziek, literatuur en samenleving, en beeldende kunst.

Ontwikkelen jullie zelf projecten en programma's binnen de afdeling Beeldende Kunst, of werken jullie meestal met externe partners?

Pro Helvetia werkt vanuit drie grote diensten: Fondsen & Promotie, Programma's en de buitenlandse verbindingsbureaus. De afdeling Beeldende Kunst maakt deel uit van de dienst Fondsen & Promotie en is actief op twee terreinen. Enerzijds kunnen organisaties bij ons een subsidie aanvragen, anderzijds hebben we onze eigen projecten, zoals bijvoorbeeld de eerste monografieën van kunstenaars, de zgn. Cahiers d'Artistes. Onze taak bestaat er in te faciliteren. Voor onze eigen projecten werken altijd met externe partners en cureren bijvoorbeeld niet zelf. We proberen geschikte partners te vinden.

De afdelingen van de dienst Fondsen & Promotie werken daarnaast ook samen om Programma's te ontwikkelen. We werken bijvoorbeeld aan een uitwisselingsproject binnen de context van een internationaal programma, Swiss Chinese Explorations. We boden specialisten in digitale kunst aan om naar China te gaan, waar ze begeleiding krijgen om aan onderzoek te doen en hun werk te presenteren. In ruil nodigen we Chinese specialisten uit naar Zwitserland en brengen hen in contact met lokale curatoren of andere professionelen uit de kunstsector, die hen kunnen introduceren.
In 2008 lanceerden we bijvoorbeeld ook het programma Echoes - Folk Culture for Tomorrow. Dit soort tweejaarlijkse thematische programma's bevragen een bepaald onderwerp doorheen het hele land.

Daarnaast heeft Pro Helvetia een aantal verbindingsbureaus in het buitenland met kleine, plaatselijke teams, die optreden als tussenpersoon tussen Zwitserland en specifieke regio's.

Op dit moment hebben we verbindingsbureaus in Warschau, Kaapstad, Cairo en New Delhi. Zij moeten vooral de weg effenen in deze gebieden voor Zwitserse kunstenaars en hen zichtbaarheid bezorgen. Ze starten ook projecten op, bijvoorbeeld om een uitwisseling tot stand te brengen tussen India en Zwitserland op het vlak van dans. Zij brengen ideeën aan voor coproducties en culturele projecten, faciliteren residenties voor kunstenaars en, alweer, brengen partners samen. Zo zetten we uitwisselingen zelf op gang (actief), maar we ondersteunen ook projecten die ons worden voorgesteld. Als een curator uit India bijvoorbeeld een aanvraag doet om onderzoek te doen in Zwitserland en dit past in het kader van de projecten van het Indische bureau, dan krijgt hij onze steun.

Er bestaan ook culturele centra, zoals het Centre Culturel Suisse in Parijs of het Swiss Institute in New York, faciliteiten met eigen tentoonstellingsruimten.

Het cultureel centrum in Parijs werd als eerste opgericht in 1985. Culturele centra zijn faciliteiten met eigen tentoonstellingsruimten. Ze functioneren als een vitrine voor de Zwitserse cultuur, als platformen voor culturele uitwisseling. Zwitserse kunstenaars zien dit als een uitstekende opstap naar het lokale culturele gebeuren. Het Centre Culturel Suisse in Parijs wordt door Pro Helvetia zelf bestuurd. In Italië financiert de stichting het culturele aanbod van het Istituto Svizzero di Roma met plaatselijke afdelingen in Venetië en Milaan en ook het Swiss Institute in New York krijgt aanzienlijke financiële steun. Deze curatoren werken vrij onafhankelijk. Vanuit hun opdracht vertegenwoordigen ze Zwitserse kunstenaars, maar werken vooral internationaal.

De culturele centra zijn gevestigd in Europa en New York, terwijl de verbindingsbureaus kunst uit Zwitserland introduceren in regio's in ontwikkeling. Is deze beslissing het gevolg van Pro Helvetia's strategische objectieven op economisch en politiek vlak?

Ja, dat maakt deel uit van onze strategie: op internationaal vlak zet Pro Helvetia financiële steun in voor externe projecten, naast residentieprogramma's, verbindingsbureaus, programma's, focuspunten voor promotie en culturele centra. Al deze instrumenten vullen elkaar aan.  De variatie van het culturele aanbod en de culturele infrastructuur in een bepaald land of een bepaalde regio bepaalt hoe terughoudend de Pro Helvetia haar rol interpreteert. In grote metropolen op het westers halfrond zijn culturele centra actief als presentatieplatformen voor Zwitserse kunst. Alleen daar treedt Pro Helvetia op als producent. Verbindingsbureaus zetten artistieke samenwerkingsprojecten op touw en gaan op zoek naar partners voor gastvoorstellingen, tentoonstellingen en publicaties. De verbindingsbureaus werken als bruggenhoofden en na tien jaar wordt hun werking geëvalueerd. De netwerken die zij uitbouwen zijn allemaal verbonden met het hoofdkantoor van Pro Helvetia.

Verder heeft Pro Helvetia programma's die culturele uitwisseling bevorderen tussen Zwitserland en een specifiek land of regio. Soms worden die opgezet in een gezamenlijk initiatief met Presence Switzerland, een instelling verbonden aan het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Presence Switzerland bevordert culturele waarden met een politieke opdracht: uitdragen een positief imago voor Zwitserland in het buitenland. De organisatie besliste bijvoorbeeld om naar China te gaan voor de Olympische Zomerspelen en om deel te nemen aan de Wereldtentoonstelling in Sjanghai. Als Presence Switzerland de kans krijgt om een cultureel project te integreren laten ze die niet liggen. Tegelijk kan dit voor ons een interessant platform zijn. Beide partijen hebben baat bij dit soort synergie. In China zijn beide partijen op zoek naar uitwisseling op lange termijn tussen de kunstscènes in Zwitserland en China. We werken onafhankelijk maar steunen elkaar waar dat zinvol is, bijvoorbeeld op het vlak van communicatie of bij de ondersteuning van culturele projecten. Pro Helvetia organiseerde bijvoorbeeld de designtentoonstelling CRISS&CROSS tijdens de Expo Sjanghai 2010 en vroeg aan Presence Switzerland of die een plaats kon krijgen in het Zwitsers paviljoen. De inhoud, echter, blijft onze verantwoordelijkheid. Als we samenwerken met Presence Switzerland, lopen de twee niet volledig door elkaar heen. Zij hebben geen invloed op de inhoud van een project.

Kunnen kunstenaars uit Zwitserland met een uitnodiging naar regio's die gedekt worden door een verbindingsbureau, steun krijgen voor hun verblijf?

Wat de regio's met verbindingsbureaus betreft hebben we een overkoepelend programma voor kunstenaars in residentie. We doen een oproep voor inschrijvingen, zowel naar Zwitserse kunstenaars toe als naar kunstenaars die verblijven in landen met verbindingsbureau. Op dit moment proberen we vooral ook programma's op te starten met onze verbindingsbureaus en we doen inspanningen om dit open te trekken naar curatoren en organisatoren, die natuurlijk van onschatbaar belang zijn om kunstenaars een goed platform aan te bieden.

Hoe zit het met steden in regio's waar Pro Helvetia geen verbindingsbureau heeft?

Als een kunstenaar of curator een residentie wil in, bijvoorbeeld, Rio de Janeiro, of aan de Rijksacademie in Amsterdam, dan kunnen we dit in principe financieren. Maar dan spreken we over individuele aanvragen, en veel hangt af van de bestemming of de aard van de residentie.  

De afdeling Beeldende Kunst ondersteunt geen nieuwe creaties?

Nee, de Pro Helvetia doet enkel aan spreiding, vooral door de ondersteuning van tentoonstellingen en publicaties. Onze federale collega's, van hun kant, zijn verantwoordelijk voor de rechtstreekse steun aan kunstenaars en aan creaties, bijvoorbeeld via de Swiss Art Awards.

Op initiatief van BAM zijn jullie vandaag in Brussel, om samen met collega's van andere Europese ondersteunende organisaties te praten over de oprichting van een internationaal netwerk.  Kan zo'n netwerk nuttig zijn?

Zo'n netwerk is erg nuttig om van elkaar te leren en om informatie uit te wisselen. Je hoeft niet alles zelf uit te vinden. Ik wil alleszins graag vaker contact met mijn collega's om hen, ook informeel, advies te vragen en de kwaliteit van ons werk te verhogen. We hebben ook heel wat gemeenschappelijke thema's, die zelfs tot meer actieve samenwerking kunnen leiden op internationaal vlak.