GENEREUZE  PRAKTIJKEN

Door Femke Snelting

Uit: Cross-over. Kunst, media en technologie in Vlaanderen . BAM/LannooCampus, 2008, pp 43-63

 'Kunstenaars plaatsen met hun creaties het vraagstuk rond vrij delen  en uitwisselen van cultuur op de agenda' schreef  Liesbeth Huybrechts in haar uitnodiging om een tekst  te schrijven voor deze publicatie. Ik vroeg me af  waarom ze dat eigenlijk precies doen, en of de  aandachtige omgang van kunstenaars met begrippen als  'originaliteit' en 'auteursrecht' misschien te verklaren is  vanuit het specifieke karakter van de digitale media  waarmee ze werken? In dit fictief gesprek gebaseerd op e-mails, fysieke ontmoetingen, IRC en een Skypesessie wisselen Guy van Belle, Maja Kuzmanovic,  Thomas Laureyssens, Nik Gaffney en Laurence Rassel met mij van gedachten over de manier waarop hun  praktijk gekleurd wordt door een genereuze omgang  met kennis en ideeën.  

FS Femke Snelting  
LR Laurence Rassel  
MK Maja Kuzmanovic  
GB Guy van Belle  
TL Thomas Laureyssens  
NG Nik Gaffney    

EEN CULTUREEL ECOSYSTEEM
 
FS Hergebruik, vrije distributie en circulatie van ideeën... het zijn  begrippen die ik veel op jullie websites en in jullie publicaties  tegenkom. Waarom gebruiken jullie dit soort termen, vatten jullie  cultuur op als een ecosysteem?
 
LR Ik weet niet of ik die term 'ecologie' letterlijk zou gebruiken, maar ons  enthousiasme voor software met een open broncode heeft  bijvoorbeeld alles te maken met het feit dat het een netwerk van  relaties tussen gemeenschappen, gereedschappen en publieken  expliciet maakt. Die relaties houden vanzelfsprekend niet op bij kunst,  literatuur, theater of dans, maar gaan verder: cultuur is ingebed in  sociale, economische en technologische structuren. 

MK Cultuur is veel meer dan een serie statische objecten en statements,  het is een veranderlijk proces. Je denkt dus vanzelfsprekend na over  de manier waarop verschillende elementen onderling van elkaar  afhangen. 

LR ... en dat is cultuur met een langere houdbaarheid dan de  modernistische opvatting dat elke kunstenaar autonoom en avantgarde  is, dat hij moet breken met de geschiedenis, alles moet  kapotmaken, weggooien en opnieuw beginnen. 

MK Belangrijk is de wisselwerking tussen jou en je omgeving; hoe jij als  maker een noodzakelijk onderdeel bent van een groter systeem en  andersom: hoe kleine verschillen kunnen uitmaken wie en wat je bent.  In het project groWorld1 proberen we na te denken over de manier  waarop je je cultureel milieu 'cultiveert'. Ik bedoel daarmee: hoe zorg  je ervoor dat de voorwaarden waarin cultuur kan bestaan, in stand  blijven? 

GB Het bijzondere van een cultureel ecosysteem is dat je niet alleen te  maken hebt met de letterlijke uitwisseling van informatie en  producten, maar dat het systeem ook de overdracht van gedragingen,  benaderingen en manieren van werken omvat. Ook de inbreng van het  publiek speelt een rol. 

TL Mijn associatie is misschien nog directer, maar het feit dat digitale  media ook letterlijk een beperkte ecologische voetafdruk hebben,  interesseert me. Als student las ik Bruce Sterling's Viridian Design  Manifesto (2000), en dat heeft nog steeds een grote invloed op mijn  benadering van digitale media. 'Natuurlijke grondstoffen vervangen  door informatiestromen' zoals hij dat noemt, vind ik een belangrijke  uitdaging voor ontwerpers, kunstenaars en andere creatieve mensen.  Ik denk dat wanneer we bijdragen aan een betekenisvol gebruik van  media, we het gebruik van energie kunnen beperken. 

FS Is het gebruik van virtuele ruimte dan milieuvriendelijker? 

TL De productie van computers is zelf niet zonder impact op het milieu,  daar zit natuurlijk wel een addertje onder het gras.
 
NG Ik ben het wel met Thomas eens. Digitale media bieden allerlei  mogelijkheden, waarvan sommige wellicht kunnen helpen. Allereerst  hebben ze een veel groter bereik bij een lagere milieu-impact dan  bijvoorbeeld drukwerk. Verder helpen softwaresystemen ecologische  processen te visualiseren, of kunnen ze die processen letterlijk  reguleren, zoals bij de distributie van elektriciteit. 

MK Er is zoveel in de digitale cultuur dat toegepast kan worden om de  onhoudbare aspecten van onze sociale economie te veranderen! De  cultuur van open resources bijvoorbeeld, is belangrijk. En... we leven  in een technologische maatschappij, dus het antwoord op  milieuproblemen zal vanuit een technologisch standpunt geformuleerd  moeten worden. Er is geen weg terug naar een imaginaire agrarische  utopie. 

ALTERNATIEVEN VOOR HET AUTEURSRECHT 

FS Joost Smiers schrijft in zijn artikel Aan auteursrecht heb je niets, dat  'schaarste' geen bruikbaar begrip is om de waarde van cultuur te  begrijpen. Hij zegt: 'Auteursrecht is een zogenaamd intellectueel  eigendomsrecht. In het woord eigendom zit het probleem. Het is een  categorie die niet past op kennis en creativiteit. Een melodie, of een  uitvinding, wordt er niet minder op als vele mensen die gebruiken.' 

MK Creatief werk is opgebouwd uit zoveel verschillende media,  disciplines, activiteiten en producten. Als er ook maar een onderdeel  gesloten blijft en niet kan profiteren van de circulatie van processen,  ideeen en producten, ontstaat er uiteindelijk juist op die plekken een  ongezonde wildgroei. 

NG Mediakunstenaars genereren naamsbekendheid niet zozeer van  persoon tot persoon, maar vaak als groep. De waarde vind je dus niet  in een object of specifiek resultaat maar in een speciaal moment waar  verschillende kunstenaars met een publiek samenkomen. Het gaat om  die momenten, en niet om de individuele faam.

 FS Maken jullie gebruik van copyleft licenties zoals Creative Commons2  of Licence Art Libre3?

NG We publiceren onze projecten bijvoorbeeld onder Creative Commons  en de General Public Licence4 om zeker te zijn dat we het  auteursrecht delen met de mensen waarmee we werken. En sinds we  daar ooit mee in de problemen zijn gekomen, weigeren we ook  categorisch geheimhoudingsverklaringen te tekenen. 

GB Ik gebruik vooral alternatieve licenties wanneer ik projecten  ontwikkel met collega-kunstenaars en culturele organisaties. Ze  helpen me heldere afspraken te maken over het gebruik van elkaars  materiaal. 

LR Soms zet Constant die licenties zelfs 'performatief' in! Wanneer je een  werk onder een copyleft licentie vrijgeeft, stel je meteen de  problematiek van intellectueel eigendom aan de orde.

FS Maar je voegt ook een extra juridisch document toe...

LR Je bedoelt dat elke creatieve daad al voorafgegaan wordt door  tientallen en soms honderden contracten? Ja, dat beangstigt me. Het  ziet ernaar uit dat fair use in de toekomst alleen nog maar bij hoge  uitzondering mogelijk zal zijn... en dat is de omgekeerde wereld.  

FS Copyleft licenties buigen conventioneel auteursrecht om, maar het  vertrekpunt is nog altijd een individuele auteur.

GB Voor mij, en voor heel veel mensen om me heen, is het systeem van  copyright nooit een oplossing geweest. Het heeft zich ook historisch  te veel geprofileerd als een soort bedrijfsmechanisme en ik denk dat  voor experimentele kunstenaars die niet marktgebonden zijn, het  systeem totaal geen waarde heeft. Voor mijn eigen werk weiger ik  binnen enig copyrightsysteem te stappen.

LR 'Auteur' is nooit een neutrale positie; die plek wordt steeds actief  ingenomen, gedacht en gespeeld. Het is natuurlijk interessant wanneer  makers hun positie als auteur gebruiken om anderen de gelegenheid te  geven gebruik te maken van hun werk, in plaats van alles te  verbieden, maar dat is maar een manier om kritische vragen te stellen  bij het begrip 'originaliteit', bij de autoriteit en bij de macht die een  auteur kan uitoefenen.  

TL Het is veel belangrijker dat je aanwezig bent in een netwerk waarin je  jezelf profileert en presenteert, waardoor je uitgenodigd wordt om  performances te geven of aan nieuwe projecten te werken.  

FS Heeft die manier van opereren te maken met het feit dat je met  digitale media werkt?  

TL Ik geloof van wel. Ik denk dat mediakunstenaars gebaat zijn bij de  nieuwe economische structuren die beginnen te ontstaan zoals  micropayments en gedecentraliseerde distributie op basis van  downloads. De principes van de Long Tail economie... dat zijn  structuren die veel meer passen bij kleine, alternatieve organisaties en  minder bij grote conglomeraten.

GB Op dit moment spelen eigenlijk heel veel tegenstrijdige economische  principes een rol, en mediakunstenaars hebben hoe dan ook een  kwetsbare positie. Zulke experimentele kunst wordt voortdurend  belaagd door politici die cultuur inzetten voor oneigenlijke doelen en  dat moeten we in het oog houden.  

FS Waarom is het van belang je als kunstenaar met intellectueel  eigendom bezig te houden?  

LR Die vraag werd ons ook vaak gesteld toen we in 2000 CopyCult5  organiseerden. In die tijd was de impact van digitale media echt  voelbaar geworden, heel letterlijk in nieuwe distributiesystemen zoals  Napster en de problemen daaromheen, maar ook in het werk van  kunstenaars als Harun Farocki, Jean Luc Godard of Chris Marker die  op een intelligente manier bestaande beelden hergebruikten. Tegen  welke prijs kun je je een beeld toeeigenen? Dat was toen, en dat is  nog steeds een vraag die voor kunstenaars relevant is.  

FS Wordt die discussie niet beter overgelaten aan juristen?  

LR De wet bestaat niet zonder praktijk, en dat werd heel duidelijk toen  we met juristen gingen werken die zich in intellectueel eigendom  hadden gespecialiseerd. Toen we hen lieten zien hoe we in onze  praktijk vastliepen op restricties die ogenschijnlijk bedoeld waren om  ons te beschermen, konden we samen beginnen na te denken over een  andere omgang met auteursrecht. Wij leerden veel van hen, maar zij  leerden ook veel van ons.  

SAMENWERKEN  

FS Ieder van jullie is betrokken bij collectieve praktijken en werkt altijd  of vaak samen met andere makers. Waarom denk je dat juist in de  mediakunst samenwerken zo'n belangrijke rol speelt?  

GB Veel mediakunstenaars waar ik mee werk waren al in de vroege jaren  tachtig met muziek bezig. Via computermuziek en video zijn ze  uiteindelijk in de mediakunst terechtgekomen. Binnen de muziek vind  je die bijna utopistisch optimistische houding van: 'Kom, laten we  muziek spelen, laten we het samen doen!'. Iemand heeft een idee, en  dan gaan we het proberen. En diegene die het idee heeft, voelt zich  niet benadeeld, maar voelt zich integendeel gecharmeerd wanneer  anderen willen meedoen.  

TL Voor mij is de gewoonte om samen te werken heel langzaam  gegroeid, parallel aan de verschuiving van een meer opdrachtgerichte  vormgevingspraktijk naar die van autonoom kunstenaar. Mediakunst  is eigenlijk altijd multidisciplinair en door de complexiteit van de  technologieën die je inzet, is samenwerken heel vanzelfsprekend. Zo  heb je zowel technisch als inhoudelijk een groter bereik.  

GB Je werkt ook veel langer door aan iets en samen ben je veel kritischer.  Wanneer een samenwerking goed verloopt, kan het op een gegeven  moment gebeuren dat iemand zich afvraagt: 'was ik dat, of was jij  dat?' En dan voel je dat het goed begint te gaan. Als je niet meer kunt  horen of zien wat de een doet en wat de ander doet, is dat voor mij  een voorbeeld van een geslaagde samenwerking.  

MK Het is een manier om een proces in gang te zetten dat je niet kunt  voorspellen, en we houden van projecten waarvan de uitkomst niet  van tevoren vastligt. Het is wel interessant om te zien dat heel wat  kunstenaars op dit moment de mond vol hebben van samenwerken,  gedeeld auteurschap en collaboratieve praktijken... maar uiteindelijk  toch vaak met hun eigen naam willen signeren. Ondertussen komen  we dan weer heel wat wetenschappers en technologen tegen die hun  rol als cultureel 'auteur' in de projecten die we met hen ontwikkelen,  niet willen opeisen. Dat verbaast me.  

FS Het project sutChwon heeft als ondertitel: 'connecting everything to  everything else: flexible system for remote collaboration6'.  

NG We waren van plan alle halfafgemaakte systemen waarmee we werken  met elkaar te laten praten. Er was een hoop overlap omdat we steeds  opnieuw software, hardware en apparatuur ontwikkelden voor  specifieke doelen. We hadden dus een soort connection kit nodig.  SutChwon is eigenlijk niet echt een gereedschap, maar het heeft wel  effect op de manier waarop we nu software ontwikkelen en dingen  met elkaar verbinden.  

DUS JE SCHRIJFT EEN SOORT TECHNOLOGISCH ESPERANTO?

 
NG Het is meer een protocol dan een taal. Denk aan een loodgietersbusje  vol met constructietape. En de instructies zijn geschreven in een  dialect van Esperanto dat verdacht veel op de Perl7 programmeertaal  lijkt!  

VRIJ GEREEDSCHAP  

FS De voorstanders van vrije software pleiten ervoor dat  computerprogrammeurs de broncode van hun programma's ter  beschikking stellen, en dat iedere gebruiker het recht heeft ze te  bestuderen, te kopieren, te veranderen en te verspreiden8. Is het  gebruik van vrije software relevant voor mediakunstenaars?  

GB Toen ik voor het eerst met software in contact kwam, was dat nog  voor het internet (lacht). Er was een enorme circulatie van code.  Kunstenaars en ontwikkelaars stuurden elkaar diskettes op. Als  iemand mij vroeg hoe ik iets gedaan had, dan liet ik dat zien. Het idee  dat dat 'vrije software' was, kwam pas later. Er was ook geen besef dat  code een marktwaarde had. Dat is nu wel anders!  

TL Het blijft me trouwens verbazen dat gesubsidieerde instellingen ieder  voor zich investeren in nieuwe systemen, zonder deze beschikbaar te  stellen aan de gemeenschap. Iedereen voert steeds opnieuw dezelfde  gegevens in. Terwijl je je tijd zoveel beter kunt gebruiken voor  creatiever en inhoudelijker werk! Ik ben dan ook echt overtuigd van  het feit dat overheidsinstellingen uitsluitend met opensourcesoftware  en met open standaarden zouden moeten werken, zodat kleine huizen  kunnen profiteren van de investeringen die grote huizen hebben  gedaan.  

FS Mediakunstenaars gebruiken hun digitale gereedschappen heel  intensief en de esthetische en materiele kwaliteit van hun werk hangt  ermee samen. Welke rol speelt software in je praktijk?  
GB Ik vergelijk het met het bespelen van een muziekinstrument. Een  muzikant kan, zelfs als hij vele uren per dag oefent, een bepaald  niveau bereiken, maar het plafond wordt fysiek bepaald door het  instrument. Ik ben begonnen met programmeren toen ik begreep dat  ik dan plotseling veel meer expressieve operaties kon uitvoeren.  

FS Je bedoelt dat je je eigen digitale instrumenten bent gaan bouwen?  

GB Inderdaad. Het idee is dat je je zo een beetje als een klunzige uitvinder  kunt gedragen. Software laat toe te experimenten in een verregaande  fase. Ik ben geen programmeur, maar om voorbij de grenzen van  standaardsoftware te kunnen kijken, moet je in staat zijn rudimentaire  ingrepen te doen. Ik probeer zo diep mogelijk te gaan in het beroeren  van alle mogelijke parameters om mijn eigen klank te kunnen  produceren. En om terug te komen op je vraag over samenwerken: in  dit geval is het plafond van je eigen technisch kunnen geen beperking,  want op dat moment kun je samenwerken met andere mensen.  

LR Voor mij is software eerder een instrument in de overdrachtelijke zin.  Door de vraag te stellen: 'wie gebruikt wat, waarvoor en met wie?'  wordt het een gereedschap om mee te denken. Het interesseert me  vooral dat ieder programma ook figuurlijk programmeert: het schrijft  specifieke vormen, geluiden en beelden voor.  TL Het is opvallend hoe gemakkelijk je de standaardinstellingen van een  programma accepteert.  FS Hoe zou je de software die je zelf ontwikkelt dan beschrijven?  

TL Ik ben zelf geen softwareontwikkelaar, maar experimenteer wel al  enige tijd met interfaces en andere manieren waarop gebruikers  kunnen deelnemen. Ik werk onder meer aan een narratief spelsysteem  dat de deelnemers door een verhaal leidt op basis van een serie visuele  puzzels. Het is een iteratief proces dat heel langzaam evolueert.  

NG Alle software die we tot nu toe hebben ontwikkeld, was een  aanpassing van bestaande systemen voor een specifiek doel, of de  'lijm' om verschillende onderdelen bij elkaar te houden. Software is  voor ons soms een medium, maar meestal gaat het om het flexibel  maken van verbindingen.  

MK We bouwen graag op bestaande systemen voort. We werken liefst  samen met mensen die de software verder willen ontwikkelen en/of  gebruiken. Dat wil niet zeggen dat als iets nog niet bestaat, we bang  zijn onze handen vuil te maken  

 KENNIS DELEN  

 FS FoAM en OKNO werken al sinds 2004 aan X-med-K10 een serie  workshops rond het experimenteel gebruik van nieuwe media.  Constant is betrokken bij Femmes et logiciels libres11, een serie  workshops rond het experimenteel gebruik van nieuwe media.  Constant is betrokken bij Femmes et logiciels libres  

GB Voor OKNO is het een manier om met een aantal mensen een  technologie of een idee te onderzoeken. Op dit moment werken we  bijvoorbeeld aan een workshop rond draadloze modems. Reseau  Citoyen12 heeft er daarvan een aantal opgezet die met elkaar en via  sensoren kunnen communiceren. Nu hebben we Maxigas en Akos  Maroy uitgenodigd om met ons uit te vinden hoe we met die  apparatuur in een week tijd een interactief werk kunnen maken.  

FS Je gebruikt de term 'workshop'?

GB Ik zou daar wel een ander woord voor willen vinden... we leren dus  gezamenlijk om praktisch en creatief met die technologie om te gaan.  Het is geen institutioneel leren, maar we nodigen experts uit om  samen met de deelnemers een project uit te werken.  

FS Kunnen leren en samenwerken eigenlijk wel samenvallen?  
MK Het gaat terug naar het begin van dit gesprek: het is belangrijk de  ecologie die jou in stand houdt, te voeden. We zien ons werk niet  zozeer als de productie van unieke kunstwerken, maar als de  productie van 'kennis' die, als ze niet via een educatief proces -en dat  kan dus gaan over een klassieke workshop, een discussie of een  andere vorm van uitwisseling - wordt gedistribueerd, gereduceerd  wordt tot enkel 'informatie' aan de oppervlakte.  

FS En hoe ga je om met de hierarchische relatie tussen jou en diegene  waarmee je je kennis deelt?  

MK In het begin werkten we meer met workshopgevers die dan iets  leerden aan een groep, maar uiteindelijk zijn we naar participatoire  modellen opgeschoven, waarbij iedereen soms workshopgever en  soms deelnemer is, en die methode is veel vruchtbaarder.  

TL En het moment dat er een 'flow' op gang komt door iets wat je in gang  hebt gezet, waarmee andere mensen aan de slag gaan... dat is  prachtig!  

FS Wanneer je kennis, ervaring, gereedschap en/of een  platform wil delen, is het letterlijk 'openstellen' nog  maar het begin.  

MK Het houdt natuurlijk niet op bij het openen van de  bronbestanden. Het gaat hopelijk zo ver dat we een  consumptiemaatschappij kunnen veranderen in een  verantwoordelijker, participatoire cultuur. Een van de  mensen waar we mee werken, merkte op dat culturele  'open source' misschien eerder 'ajar (halfopen) source'  is, om uit te leggen dat het niet gaat om het wijd  openzetten van de deur.  

LR We blijven vraagtekens zetten bij de veronderstelling  dat vrije software automatisch toegankelijk is. Want  wie heeft daadwerkelijk de mogelijkheid om mee te  doen? Wie heeft er tijd voor, voor wie levert het  autoriteit op, en wie komt er door in de problemen?  MK Veel 'opensourcemediawerken' worden online  gedumpt, zonder uitleg of documentatie. Dus hoe open  ook, ze zijn onbruikbaar en daarom gesloten voor de  meeste mensen. Betrokkenheid is de sleutel, en dat  betekent dat niet alleen het eindresultaat gedeeld wordt,  maar ook het proces.  

GB Guy van Belle ontwikkelt creatieve  gereedschappen voor genetwerkte performances en  installaties. In projecten als mXHz en Society  of Algorithm onderzoekt hij vormen van  samenwerking rond audiovisuele artefacten.  Sinds 2005 werkt hij ook in Bratislava onder de  naam Givan Bela.  

NG Nik Gaffney onderzoekt systemen en media en is  kernlid van FoAM. Gaffney richt zich op  biologische en fysieke computermodellen,  generatieve systemen en responsieve mediaomgevingen.  

MK Maja Kuzmanovic is een generalist en  geinteresseerd in de kleine wonderen van het  dagelijks leven. Ze richtte FoAM op en werkt  aan verschillende projecten, in opdracht van  Europese onderzoeksinstituten of als  onafhankelijk kunstenaar.  

TL Thomas Laureyssens is geinteresseerd in  interactieve verhalen, en ontwikkelt hiervoor  geintegreerde systemen. Zijn praktijk omvat  experimenteel interfaceontwerp, videowerk en  installaties in de openbare ruimte.  

LR Laurence Rassel is cyberfeminist en lid van  Constant (Vereniging voor kunst en media). Ze  werkt met organisaties als Interface3, Arteleku  en Fundacio Antoni Tapies aan projecten rond de  politiek van het archief, de positie van de  auteur en de plaats van technologie.  

FS Femke Snelting is betrokken bij diverse  projecten op het snijvlak van vrije software,  feminisme en ontwerpen. Ze is lid van Constant,  De Geuzen (a foundation for multi-visual  research) en actief in het ontwerpteam Open  Source Publishing.  

Noten  
1 groWorld: minimize borders and  maximize edges http://fo.am/groworld  
2 http://creativecommons.org  
3 http://artlibre.org  
4 http://www.gnu.org/licenses  /licenses.html#GPL  
5 CopyCult - the original Si(G)n  http://copycult.constantvzw.org  
6 sutChwon zet computers in om  technische en sociale voorwaarden te  creeren voor samenwerking.  http://www.fo.am/sutchwon  /sutchwon_text.html  
7 Perl (Practical Extraction and Report  Language) is een bekende  programmeertaal.  
8 'Vrije software slaat op vrijheid, niet op  prijs. Om het in een context te zien:  "free speech", in plaats van "free beer"'  http://www.gnu.org/philosophy  /free-sw.nl.html  
9 Lakshmi  http://www.toyfoo.com/lakshmi  /index.html  
10 http://xmedk.be  
11 Femmes et Logiciels Libres  http://samedi.collectifs.net  
12 http://www.reseaucitoyen.be
 
Literatuur  
STERLING, B.  (2000)  The Viridian Design Manifesto.  Available at:  http://viridiandesign.org/manifesto.html  
SMIERS, J.  (2005)  Aan Auteursrecht heb je niets.  De Volkskrant.