'Case Study - EOD'
Dr. Bert Timmermans, psycholoog, VUB, Brussel, België
Persoonlijk zie ik in EOD, nog iets anders naast een metafoor van (of onderzoeksstrategie naar) de interactie tussen mens, technologie, en natuur. Deze metafoor/onderzoeksstrategie komt voor mij neer op:
1. wat halen we uit die natuur op welke manier (de jouwe is al een stap in een ecologisch duurzame richting, vergeet dat niet - je gebruikt energie die er sowieso al is, dus dat beperkt enigszins de zegkracht van je installatie naar harde, manipulerende technologie toe; maar in principe is dat niet zo erg,aangezien we toch naar die ecologisch duurzame technologie afdrijven tegenwoordig, en daarbij zijn er ook vraagstukken, waar EOD net op inpikt);
2. wat krijgt de natuur ervan terug;
3. en wat zijn de consequenties ervan a) voor ons, gebruikers van het object (kopers, onderbrengers van EOD: de vissen moeten gevoed worden) en gebruikers van het eindproduct (het resultaat, dwz de toeschouwers: zij hebben geen verantwoordelijkheid (of voelen die niet), slaan dus geen mea culpa, maar staan wel onder invloed van invloed van de lichtfrequenties etc.), en, b) voor de natuur (vissen) zelf - en, uit 3 voortvloeiend, zijn de twee communicatoren aan weerszijden van de technologie (vis & wij) equivalent? en zo nee (want het is nee), hoe komt dit? En net op die laatste vraag biedt EOD, met haar successen en haar tekortkomingen, een antwoord. Want EOD legt volgens mij de vinger aan de wonde: eenzijdige communicatie. Het is deze eenzijdige communicatie die maakt dat zelfs een ecologisch verantwoord opzet eigenlijk tekort schiet. Ik bedoel hier dat die vissen wel signalen uitzenden, maar als mens interageren we daar niet echt mee, maar gebruiken we die signalen, en wel op twee manieren: a) obviously, om licht en geluid te genereren, het zuivere energie-wegzuigen dat eigenlijk tot de oude technologie behoort, en, b) om een indruk van communicatie op te wekken, een indruk te hebben dat de vissen in control zijn. En dit laatste is een illusie die wel vaker wordt gebruikt in het eco-gedachtengoed. Een soort antropomorfisatie van de dieren, een soort projectie van autonomie die eigenlijk niet meer is dan de projectie van onze eigen wens tot communicatie met een systeem waar we iets uithalen, in de hoop dat dat systeem zegt "'tis goe mannekes, ik zit er niks mee in" - snappie? En dat brengt ons tot het tweede punt, namelijk waarmee trachten we hier eigenlijk te communiceren, welk contact trachten we te herstellen, in welke diepten trachten we licht te werpen (en dus ook jouw EOD).
Welnu, volgens mij biedt EOD ook een evolutionaire metafoor, die, als je het oppervlakkig beschouwt, neerkomt op de mens die in interactie wil treden met evolutionair euh... 'primitievere' soorten - en dan bedoel ik primitiever op niveau van (zelf-)bewustzijn, brein-primitiever. Maar hier zit wel degelijk een diepere laag in, want die evolutie strekt zich niet enkel uit tussen soorten in de tijd, maar ook binnen de menselijke hersenstructuur. Ik zie EOD daarom ook als een poging tot interactie tussen de neocorticale mens (jij, het publiek; seffens meer over dat onderscheid) en de subcorticale hersenstructuren, de paleocortex (reptiel of, met wat water erbij, vissenhersenen), door middel van technologie. En dit is uitermate belangrijk niet enkel als vraagstelling maar als mogelijke oplossing, want het is mijn mening dat de vervreemding tussen mens en machine/technologie zal afnemen naarmate die technologie de mens meer in staat zal stellen zichzelf te ontsluieren, maar dit enkel wanneer de mens in staat is om een stuk van zijn ontdekte zelf te projecteren op die technologie, en tegelijkertijd het gevoel te hebben dat hij de technologie meester is (want anders wordt die technologie als een bedreigende indringer gezien), dus als hij langs observator-weg en geobserveerde-weg de waargenomen impact van de technologie kan minimaliseren, dus wanneer de mens-als-observator de mens-als-geobserveerde elkaar de hand kunnen reiken door die technologische tunnel. Bon, tijd voor wat verduidelijking.
In de aanvankelijke EOD manipuleerde jij als neocorticale mens de geluiden en was de impact van de toeschouwers nihil (of weinig). Dan hadden we netjes een pseudo-interactie tussen neocorticale en subcorticale structuren in een metafoor zoals we die uit het dagelijkse leven kennen: de subcorticale (onbewuste) structuren doen vanalles, zenden signalen uit, waar de cortex wat mee aanvangt a) zonder echt te weten wat die subcortex nu echt doet, b) zonder dat die subcortex wat in de pap te brokken heeft. Dus het is een poging om oude impulsen te gieten in een soort communicatieve vorm. EOD (het ganse zootje inclusief je laptop en jezelf) was een brein-emulator van 1 agent die in een 1-way interactie naar de wereld (publiek) toe stond. Daarbij komt dat de hersenen ook elektrische signalen uitzenden, dus de analogie was compleet.
Mijn eerste suggestie die ik destijds aandroeg was om die communicatie BINNEN dat brein twee-wegs te maken, en zo te suggereren dat naar de toekomst toe technologie de mens in staat zal stellen met zijn subcorticale zelf in dialoog te treden, zei het op voorwaarden van de subcorticale taal. Ik zag dit toen gebeuren door in een eerste stap signalen van jouw brein te koppelen aan je laptop, zodat de manipulatie van de vissignalen al door jouw 'onbewuste' gebeurt, waarmee je je al op het juiste niveau zet; en door in een tweede risicovolle stap direct jouw neurofeedback te koppelen aan vissignalen, in een poging om de vissen ook wat te laten zeggen over wat met jouw brein gebeurt... de echte openstalling van de mens naar de gemanipuleerde natuur (zie eerste metafoor ook).
Nu, ik weet niet in welke mate jij nog een rol speelt in de uiteindelijke EOD, en in welke mate het publiek niet enkel bepaalt waar ze zich ruimtelijk verhouden tot het geluid/de installatie, maar ook actief kan ingrijpen in hoe de vissignalen gemanipuleerd worden... In geval het publiek zich enkel ruimtelijk kan manifesteren tov de signalen, dan is dit ook al een stap in de goeie richting, want dan is de communicating agent (jij+vissen+tech) reeds onderhevig aan de wil tot luisteren van het publiek en treedt er van jouwentwege een soort communicatie-naar-wie-erom-vraagt op, namelijk je richt je communicatieve aandacht naar geinteresseerde subjecten. Als evenwel het publiek zelf door hun fysicaliteit kan interageren met hoe de agent vanbinnen werkt (de interactie tussen neo- en subcortex), zitten we met een soort van echte communicatie, waarbij het gewicht evenwel lichtjes overhelt naar het publiek, dat nu bijna therapeut is, en wier innerlijke werking niet zo fysiek gemanipuleerd wordt (jij spreekt wel van frequenties enzomeer, maar of en hoe dat op het publiek een effect heeft...), en je kàn als kunstenaar ook niet zomaar je publiek manipuleren, toch zeker niet hun brein... en daar tast je dus onmiddellijk de grens af.
M.a.w., binnen deze laatste metafoor werpen zich twee vraagstukken op: enerzijds, binnen de installatie, de handreiking van de bewuste en onbewuste mens doorheen het luik van de technologie, en anderzijds, op een groter niveau, het ingrijpen van anderen (publiek) op de mens doorheen diezelfde technologie. Maw: de belofte van de technologie, en haar risico, want het is net dat tweede dat de drempel vormt: "wat gaan ze dmv die technologie met me aanvangen?" vraagt de mens zich af. Het is binnen EOD dat je de oplossing aanreikt, terwijl in de interactie tussen publiek en EOD het risico van de technologie zit, en aangzien het publiek de actieve agent/intruder is, dient het zich actief te bevragen of ze de agent EOD, het systeem EOD mogen manipuleren - en dus niet enkel, zoals in de eerste metafoor, of ze de viskes mogen manipuleren - m.a.w., je zit met een dubbele ethische vraag naar het publiek toe, waarvan ik de tweede eigenlijk de interessantere vind, al zeg ik het zelf, want de vraag of we de natuur mogen manipuleren en hoe is reeds een oude (hoewel het antwoord nog niet gevonden is), terwijl mijn humanistische, mens-centrale (of agent-centrale) vraagstuk, nl of we als mens de technologie die de mens in staat zal stellen om met zichzelf in dialoog te gaan, mogen gebruiken om die dialoog te verstoren. Mijns inziens niet, maar jouw EOD biedt allicht een mogelijkheid tot exploratie.
