Jaarlijks verzamelen geïnteresseerden in het samenspel tussen kunst, technologie, wetenschap en samenleving zich in het 'Haus der Kulturen der Welt' voor het mediakunstenfestival Transmediale in Berlijn. Ze wisselen er kennis en ideeën uit en smeden plannen voor de toekomst. De titel van de editie in 2008 (30/01-03/02), 'Conspire', is dan ook erg gepast. In politieke zin betekent het 'samenzweren' met het doel om een establishment omver te werpen. Breder geïnterpreteerd is dat precies wat ze op Transmediale doen, namelijk het klassieke 'kunstestablishment' in vraag stellen en ongegeneerd samenwerken over de grenzen van de kunstdisciplines heen. Deze idee vertaalt zich in installaties, video's, performances en lezingen gespreid over het gebouw.

Waar de tentoonstelling er niet in slaagde om de ideeën achter de werken van de deelnemende kunstenaars over te brengen, was de conferentie op veel momenten een boeiende reis doorheen alle mogelijke betekenissen van het begrip 'conspire'. Angst heeft een grote 'marktwaarde' vandaag. Wie angst verkocht krijgt, kan daar allerlei veiligheidssystemen aan koppelen, een surveillance camera, een online spionagetool of een veiligheidsmaatregel bij op de luchthaven. Het is zeer moeilijk om je daar tegen te verzetten. Het 'Conspire' symposium geeft toch enkele suggesties.

Promotie van angst

Zeer geregeld werd het thema 'conspire' behoorlijk ernstig genomen. Samenzweringen zijn overal in onze samenleving aanwezig en artiesten leggen deze af en toe, en vooral helemaal anders, bloot. UFO's, geheime militaire operaties, politieke samenzweringen, ... kortom, het systeem dat voor ons zou moeten zorgen, keert zich af en toe en heel verborgen tegen ons. De conferentie boezemde, misschien ongewild, ook angst in. Professor Dr. Otto E. Rossler sprak bijvoorbeeld over zwarte gaten, anderen over geheime terroristische groeperingen, anderen over de uiteenlopende manieren waarop we vandaag 'gecontroleerd' worden. Geen pretje dus.
Toch is 'Transmediale' geen angstmarkt. Het wil vooral onze angsten relativeren. Angst verlamt en kan zo creativiteit beknotten. Dat is natuurlijk het tegenovergestelde van wat een kunstomgeving beoogt. Samenzweringen worden vaak bewust overdreven door allerlei spelers. Angst is immers een lucratief handelswaar geworden. Als we bang zijn, zijn we bereid een groot deel van onze persoonlijke levenssfeer op te geven. Om ons veiliger te voelen op straat, gaan we bijvoorbeeld akkoord met camera's die ons reilen en zeilen door de stad observeren. In een globale genetwerkte samenleving zijn we in contact met alle plekken in de wereld, maar dat betekent tegelijk dat onze lokale steunpilaren, zoals de architect van ons huis bijvoorbeeld, niet voldoende borg kunnen staan voor onze veiligheid. We leggen daarom ons vertrouwen in nieuwe expert systems, bijvoorbeeld internationale surveillance netwerken die online in de gaten houden waar er terroristische activiteiten plaatsvinden (Giddens, 1990) (Holmes, 2008). Onze angst kent gradaties en de ingrepen die we toelaten om ons vertrouwen te herstellen, variëren even sterk.

Peer to peer

Zo wordt ons verteld dat we best geen muziek of films uitwisselen via het net. Niet levensbedreigend natuurlijk, maar de grote spelers in de muziek- en filmindustrie zadelen ons wel met moreel probleem op. 'Don't steal!' is de boodschap en we hebben altijd geleerd dat stelen niet mag. Bovendien speelt er de idee dat indien er overvloed is van muziek en films op het net, cd's en dvd's in de winkels niet meer zullen verkopen en dat artiesten daarom hun boterham niet meer zullen verdienen. Voor de industrie is het interessant om dit economisch model levend te houden. Ze praten ons daarom ook angst aan om te experimenteren met nieuwe modellen. Veel kunstenaars zien het als hun taak om op een activistische manier aan filesharing te doen, als een statement tegen de dominante industrie. De gekende video 'Steal this film' heeft deze idee van filesharing (of wat wij vaak peer to peer-netwerken noemen) naar een groter publiek vertaald. Deze netwerken laten toe om redelijk anoniem bestanden uit te wisselen tussen personal computers die verbonden zijn met het internet. De film vertelt het verhaal van de oorspronkelijke internetsite 'The Pirate Bay', een index van zogenaamde BitTorrent (een voorbeeld van een peer-to-peer netwerk) bestanden waarlangs gebruikers muziek, video's, programma's of andere bestanden kunnen vinden. Volgens 'Steal this film' is de Amerikaanse filmindustrie langs politieke weg druk gaan uitoefenen op de Zweedse overheid om de servers van 'The Pirate Bay' plat te leggen. Dat gebeurde ook, maar slechts met een tijdelijk succes. Later heeft 'The Pirate Bay' zijn servers opnieuw opgesteld in Nederland en won het bovendien aan peers. Het peer-to-peer-netwerk werd populairder dan ooit tevoren. Filesharing staat geen ideale economie voor, maar presenteert een tegenstem, een alternatief ten opzichte van de dominante economie. Wat men daar ook van denkt, diversiteit is gezond voor een landschap en kan vernieuwing stimuleren.

Kleine daden van verzet

Luchthavens boezemen ons gewoonlijk meer angst in dan het delen van bestanden. In de naam van de veiligheid laten we daar dan ook heel wat toe: het overgieten van vloeistoffen in kleine onhandige flesjes, mappings van onze gezichten, het nemen van vingerafdrukken, en we beseffen ook dat ze databanken aanleggen van 'gevaarlijke' (lees: exotisch klinkende) namen. Tijdens de vlucht zijn er warme dekentjes, pluizige sokken om onze ongemakkelijke inscheping snel weer in te dekken. De kunstenaars, bloggers en onderzoekers op 'Conspire' willen laten zien dat we ons niet in een passieve rol moeten schikken. Kleine daden van verzet kunnen onze kritische afstand tegenover de acties van deze zogenaamde veiligheidscontroleurs vergroten. Onderzoeken hoe het systeem functioneert en dat vertalen naar artistieke ingrepen, is een mogelijke manier om hiermee om te gaan.
Wie dat zonder twijfel op een zeer interessante manier doet, is kunstenaar Trevor Paglen (www.paglen.com). Hij exploreerde het woord 'conspire' tot in de donkerste hoeken van zijn betekenis. Het aan de oppervlakte brengen van het verborgene is de basishouding van elke wetenschapper of kunstenaar. De methodiek van Paglen boeit, omdat hij dit zo letterlijk neemt. Hij brengt al sinds een hele tijd de 'black spots' in onze wereld in kaart. Dit zijn plekken waar zogenaamd niets gelegen is, maar waar volgens de kunstenaar vliegtuigen gebouwd worden voor geheime militaire operaties. Daar wonen ook mensen zonder elektronische sporen die op hun beurt mensen professioneel 'spoorloos' doen verdwijnen. Waar of niet, niet enkel zijn werkwijze, maar ook de visuele uitkomsten van zijn onderzoekswerk zijn interessant. Hij verzamelt vreemde en donkere logo's van geheime militaire teams als zichtbare kenmerken van een onzichtbare wereld. Ze werpen de vraag op waar onze wereld eindigt en de 'zwarte' wereld begint.

Privacy is stupid?

We kunnen ons inderdaad afvragen waar ons individueel handelen begint en waar controlerende mechanismen een rol beginnen spelen. Privacy is een zeer rekbaar begrip. Vandaag gooien we probleemloos allerlei informatie over onszelf online. Op 'facebook' kan je werkgever met gemak je meest recente buiten-professionele uitspattingen raadplegen. De mogelijkheid die onderzoeker Seda Gürses op het symposium opperde, was om alles publiek te maken. Als alles publiek is, valt nog moeilijk door het bos de bomen te zien. Als informatie minder schaars wordt, verliest het ook aan marktwaarde (in de dominante economische zin van het woord). Het wordt dan ook beduidend minder interessant voor de industrie en andere controlerende instanties. Dat was ook de insteek van het klassieke onlineproject 'Life Sharing' van de kunstenaars 0100101110101101.ORG, bijvoorbeeld. Zij vormden hun computer om tot een real time sharing systeem. Iedereen heeft vrije toegang tot alle informatie op de computer, inclusief tot persoonlijke mails. Ze drijven de betekenis van peer to peer op tot maximale digitale transparantie. 'Privacy is stupid', zeggen ze (0100101110101101.org/home/life_sharing/index.html). Misschien is het een interessante daad van verzet om onmiddellijk alles online te gooien. Jongeren gaan daar alleszins steeds probleemlozer mee om. Misschien representeren zij wel een mogelijk nieuwe omgang met het begrip privacy.

Info:
www.transmediale.de